Забони Мулдовӣ ‘румониёӣ’ шуд, забони мо кай ‘форсӣ’ мешавад?

Исфандиёри Одина,
Рӯзноманигори озод

Дар наврӯзи имсол маҷлис ва давлати Мулдовӣ бо тасвиби қонуне номи забони миллии худро расман “румониёӣ” номиданд. Қаблан забони онҳо, ки ҳеч тафовуте бо румониёӣ надорад, “мулдовиёӣ” хонда мешуд. Яъне як забон ду ном дошт!

Мулдовӣ ҷузъе аз имперотурии Шӯравӣ буд ва русҳо номи ҷудогонаеро барои забони онҳо таҳмил карда буданд, дуруст ҳамонгуна ки дар Варорӯд номи забони форсиро “тоҷикӣ” карданд. Акнун ин мероси истеъмори Русия дар Мулдовӣ ба гӯдоли торих рафт, аммо Тоҷикистон ба назар мерасад ҳамчунон ба номи таҳмилшуда бар забонаш вафодор аст.

Сухани Моё Сонду, раиси ҷумҳурии Мулдовӣ, ки рӯзи 22 март фармоне дар ин бора содир кард, ҷолиб аст: “Ман мехоҳам, ки забони румониёӣ ҳамаи моро, ки дар инҷо зиндагӣ мекунем ва ин сарзаминро дӯст дорем, муттаҳид кунад. Мо ҳамроҳи беш аз 27 милюн нафар дар саросари ҷаҳон ба румониёӣ – яке аз забонҳои Иттиҳодияи Урупо, сухан мегӯем.”

‘Миллати муттаҳид’

Вай афзуд: “Касоне, ки даҳсолаҳо ба мо мегуфтанд, ки мо ба забони мулдовиёӣ ва на румониёӣ такаллум мекунем, фақат ба дунболи ин буданд, ки моро аз ҳам ҷудо кунанд. Шумо вақте миллатеро таҷзия мекунед, баосонӣ метавонед онро зери сайтараи худ нигоҳ доред ва бар он ҳукумат кунед. Миллати азҳампошида нерӯи воҳид ва муттаҳиде нест, ки аз худ дифоъ кунад. Касоне, ки моро аз ҳам ҷудо карданд, ба фикри забоншиносӣ набуданд, ҳадафашон ин буд, ки Мулдовиро дар як кашмакаш дар қабзаи худ нигаҳ доранд.”

Ба гузориши торнамои русии Бибисӣ, ин сухани хонум Сонду, ки дар сафҳаи фейсбукияш мунташир шуд, дар як шабонарӯз беш аз 12 ҳазор бор писанд хӯрд ва 1,5 ҳазор назар зери он нивишта шуд. Аксари корбарон мардуми Мулдовиро ба ин муносибат табрик кардаанд.

Мардуми Мулдовӣ ин иқдомро чун як амри сода пазируфтаанд, ба истиснои гурӯҳе аз кумунистон ва тарафдорони парупоқурси Русия. Кремлин аз ин тасмим интиқод карда, вале мулдовиёиҳо мегӯянд, ин аз умури дохилии кишварашон аст ва рабте ба Русия надорад.

Бисёре бар ин назаранд, ки таҷовузи Русия ба Укройн мақомҳои мулдовиёиро ба ин иқдом водошта, чун онҳо аз ноҳияи Русия таҳдидҳоеро эҳсос мекунанд. Ҳарчанд “румониёӣ” хондани забони ин кишвар аз даҳаи 90, пас аз фурӯпошии Шӯравӣ, оғоз шуда ва дар мадориси Мулдовӣ то кунун забони миллияшон бо номи “румониёӣ” тадрис мешуд. Бо иқдоми тозаи худ, давлати Мулдовӣ фақат ба як воқеъияти мавҷуд дар ҷомеъа расмият бахшидааст.

‘Хатти ниёкон’

Корзори мардумии мушобеҳе дар Тоҷикистон ҳам дар замони бозсозии Гурбочуф шурӯъ шуда буд, ки ба тасвиби нахустин қонуни забон дар соли 1989 анҷомид. Дар матни он қонун номи забони расмии кишвар “тоҷикӣ (форсӣ)” хонда шуда буд. Мардум ҳам бо шавқу шӯр ба омӯзиши хатти форсӣ пардохтанд ва қарор буд, Тоҷикистон дар муддати панҷ сол хатти порсиро расмӣ кунад. Нашрияҳо сафаҳоте барои омӯзиши “хатти ниёкон” доштанд ва дарсҳои омӯзиши ин хат аз телевизиюн ҳам пахш мешуд. Дар китобфурӯшиҳо кутуби форсӣ фаровон буд. Бархе нашрияҳо ҳам сафаҳотеро ба хати порсӣ мунташир мекарданд.

Ёдам ҳаст, ки дар соли 1992, замоне ки ба унвони донишҷӯ вориди Душанбе шудам, ҳамаҷо болои дари рестуронҳову мағозаҳо, идораҳои давлатӣ ва ширкатҳои хусусӣ нивиштаҳоеро ба хати порсӣ мешуд дид. Шиъору овезаҳое ҳам ба хатти порсӣ кӯчаву хиёбонҳои пойтахтро зеб медоданд. Вале пас аз оғози ҷанги дохилӣ ва вуруди гурӯҳҳои мусаллаҳи зери ҳимояти Русия, мавсум ба Ҷабҳаи Халқ (Фронти Халқӣ) ба Душанбе, тамомии ин нивиштаҳо аз кӯчаву хиёбонҳо барчида шуд – иқдоме, ки хилофи арзишҳои истиқлоли Тоҷикистон буд!

Фароянди худогоҳӣ ва бозгашт ба асли худ, ки дар замони Гурбочуф шурӯъ шуд ва қарор буд ба самти эҳёи арзишҳои миллӣ ва дастрасӣ ба мероси фарҳангию адабии гузашта пеш биравад, ба дасти иддае аз ҳаммеҳанони ноогоҳ мутаваққиф ва маъкус шуд.

Ҳазфи ‘форсӣ’ аз матни қонун

Дар соли 1994 зимни тасвиби матни қонуни асосии ҷадид, бар хилофи дархостҳои фарҳангиён номи “форсӣ” аз матни қонун ҳазф шуд. Устоди равоншод Муҳаммадҷони Шакурӣ дар китоби “Хуросон аст инҷо” шарҳи муфассали ин рӯйдодро баён кардааст:

Устод Муҳаммадҷони Шакурӣ

“20 июли соли 1994 дар иҷлосияи Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон лоиҳаи Қонуни Асосӣ баррасӣ шуд. Яке аз моддаҳои Қонуни Асосӣ ин буд: «Забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон забони тоҷикӣ (форсӣ) мебошад». Намояндаи халқ Шуҳрат Султонов аз номи интихобкунандагони як вилояти бузурги кишвар пешниҳод кард, ки аз он моддаи Қонуни асосӣ калимаи «форсӣ» фурӯгузор шавад. Ш. Султонов барои ин пешниҳоди худ чунин далел овард, ки мо тоҷикем, на эронӣ, забони мо забони тоҷикист, на форсӣ. Вай, ки ба забони русӣ суханронӣ мекард, гуфт: Ман мефахрам, ки тоҷик ҳастам, мо аз миллат ва забони худ бояд фахр кунем.”

Устод Шакурӣ меафзояд: «Вай ва баъзе касони дигар гумон доштаанд, ки забони худро форсӣ номидани мо ва ба худ эроният нисбат доданамон шаъни миллии моро паст мекунад. Пешниҳоди он намоянда ва «далелу бурҳони» вай ба намояндагони халқ маъқул уфтод. Порлумони Тоҷикистон он рўз тасмим гирифт, ки вожаи «форсӣ» аз номи забони миллии тоҷикон берун андохта шавад.”

Ба ин тартиб, порлумони Тоҷикистон, ки дар он замон аз аносири нохудогоҳ ва ҳатто мухолифи истиқлол пур буд, аз бурдани номи дурусту ростини забони тоҷикон, ки тамомии бузургони адаби мо дар гузашта ба кор бурдаанд, ор дошт, вале ба гардан ниҳодан ба амри Кремлин ифтихор мекард. Ҳарчанд фарзонагоне чун Акбари Турсон ва дигарон аз паёмадҳои зиёнбори ин тасмим ҳушдор дода буданд.

‘Хиёнате нобахшиданӣ’

Устод Турсон дар мақолае дар нашрияи “Тоҷикистон” нивишта буд: “Агар мо, тоҷикон, ин ҳама далелу бурҳони қотеъонаи торихӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва амалиро худношиносона сарфи назар намуда, аз истифодаи расмии истилоҳи "форсӣ" худамон даст кашем, он гоҳ ин хиёнати маънавие мебуд нобахшиданӣ! Охир, дар ин сурат мо ба дасти худамон кореро ба интиҳои мантиқияш хоҳем росонд, ки ҳадафи сиёсати истеъмории ҳукуматдорони шӯравӣ буду дар давоми беш аз 70 сол амалӣ карда натавонистанд!”

Ба рағми чунин ҳушдорҳое, давлати Эмомалии Раҳмон дар масире мухолиф бо ормонҳои миллии тоҷикон гом бардошт. Акнун, ки се даҳа аз он рӯзгор мегузарад, вазъияти забони миллӣ дар Тоҷикистон бадтар ва бадтар шудааст. Дарсҳои “алифбои ниёкон”, ки дар оғози даҳаи 1990 дар мадорис тадрис мешуд, батадриҷ коҳиш дода шуд ва дар бисёре аз мадорис дигар тақрибан тадрис намешавад. Бавижа дар солҳои ахир давлат будҷеи бештаре барои омӯзиши забони русӣ ихтисос дода ва ҳатто дар чорчӯби тавофуқоти дуҷониба аз Русия теъдоде муъаллим овардааст.

Танҳо кори чашмгире, ки оқои Раҳмон дар ин даврон дар ростои ҳимоят аз забони форсӣ анҷом дод, табдили номи бархе аз рустоҳову шаҳрҳо ва шаҳристонҳо аст, ки он ҳам гоҳ бо иштибоҳоте ҳамроҳ аст. Кори дигараш ҳазфи пасванди русии “ов” аз номи хонаводагиии худаш дар соли 2007 буд, ки мебоист ин корро хеле пештар анҷом диҳад. Ба ҳар рӯй, ин корҳоро наметавон хеле арзишманд ва ҷиддӣ пиндошт.

Хулфи ваъда?

Дар солҳои ахир мақомҳои Тоҷикистон ҳамора гуфтаанд, давлат бар он нест, ки хати порсиро дар кишвар расмӣ кунад. Ба назар намерасад худи оқои Раҳмон хати порсӣ балад бошад, ҳарчанд дар китобҳои бисёраш ба маъхазҳои порсӣ ҳам истинод мекунад. Дар яке аз сафарҳояш ба водии Шумон (Ҳисор), аҳли як хонавода дастхатте аз осори Абдураҳмони Ҷомиро ба ӯ тақдим карданд. Вале оқои Раҳмон ин китобро варақ назад, дар ҳоле ки метавонист порае аз ашъори Ҷомиро назди дурбин қироат кунад.

Монеъи умда дар роҳи эҳёи хат ва забони форсӣ дар Тоҷикистон ҳамин аст. Мисли раисҷумҳур теъдоди зиёде аз мақомҳои давлатӣ хати порсӣ балад нестанд, дар натиҷа арзиши ин хат ва корбурди номи ростини забонро дарнамеёбанд. Замоне устод Шакурӣ гуфта буд, оқои Раҳмон ваъда кард, ки фароянди гузор ба хатти порсиро оғоз хоҳад кард, аммо ба назар намерасад, ки раисҷумҳур ба ин қавлаш вафодор бошад.

Аз замони рӯи кор омаданаш дар авохири соли 1992, оқои Раҳмон талошҳои зиёде бе харҷ дода, то забони русиро бо ин ҳама печидагӣ ба наҳви беҳтаре ёд бигирад, вале барои омӯзиши хатти порсӣ ҳиммат ва ғайрати кофӣ аз худ нишон надодааст.

“Кутадғу билиг”

Сиёсатҳои бузургманишонаи ӯ бисёре аз фарҳангиёни тоҷикро ба маддоҳони “пешвои миллат” табдил додааст. Бархе барои тавҷеҳи мавзеъгирии ӯ дар мавриди забон гоҳ ба истидлолҳои ботил мутавассил мешаванд. Чунончи Низоми Қосим, раиси Иттиҳодияи Нивисандагон, барои исботи пешинаи корбурди номи “забони тоҷикӣ” даст ба домани Юсуфи Балосоғунӣ, шоъири туркигӯи даврони Илакхониён, шуда буд.

Вай чаҳор сол пеш дар мақолае бо ишора ба абёте аз китоби “Кутадғу билиг” аз ин шоъири туркигӯ, нивишта буд: “Манзури ин навиштаи мо «тоҷик»-у «забони тоҷикӣ» буд ва, инак, муддаъиёни «сохтаи замони шӯравӣ» будани ин мафҳумҳои муқаддас ва он тоҷиконе, ки дар доираи аниқи таълимоти пантуркистону панэронистон худро «форс» ва забони худро «форсӣ» медонанд, инро ҳам бидонанд, ки дар саросари ин асари туркии асри 11 калимаи «тоҷик» («тоҷикӣ»), то ҷое, ки чашми заифи мо дид, панҷ бор (байтҳои 73, 280, 383, 3265) такрор шуда ва ҳамеша бо эҳтирому мафтунию муҳаббати тамом! Ва боре ҳам калимаи «форс» ё «форсӣ» наомадааст!”

Ба ин васила оқои Қосим мехоҳад собит кунад, ки номи “забони тоҷикӣ” истилоҳе бегонаовард нест, русҳо онро наовардаанд, аз қадим вуҷуд доштааст! Вале магар Юсуфи Балосоғунӣ тоҷик аст? Ӯ, ки турк буд! Оқо, шумо боз ҳам собит кардед, ки ин ном бегонаовард аст. Шигифт ин ки раиси Иттиҳодияи Нивисандагон аз нивиштаҳои касоне чун Балъамии тоҷик, вазири дарбори Сомониён, ғафлат варзида.

‘Порсии дарӣ’

Дар муқаддимаи китоби Торихи Балъамӣ мехонем: "Ва бидон, ки ин торихномаи бузург аст, ки гирд овард Абӣ Ҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Язид ал-Табарии раҳматуллоҳ, ки малики Хуросон Абӯ Солеҳи Мансур ибни Нӯҳ фармон дод дастури хешро Абуъалӣ Муҳаммад ибни Муҳаммад ибн ал-Балъамӣ, ки ин торихномаро, ки они писари Ҷарир аст, ПОРСӢ гардон, ҳарчи некӯтар, чунон ки андар вай нуқсоне набошад...”

Ва Фирдавсии бузургвори худамон ҳам дар бораи тарҷумаи китоби “Калила ва Димна” аз тозӣ ба порсӣ ва ба шеър даровардани он тавассути Рӯдакӣ менивисад:

Калила ба тозӣ шуд аз паҳлавӣ,
Бад-ин сон, ки акнун ҳаме бишнавӣ.
Ба тозӣ ҳаме буд то гоҳи Наср,
Бад-он гаҳ, ки шуд дар ҷаҳон шоҳ Наср.
Гаронмоя Булфазл дастури ӯ,
Ки андар сухан буд ганҷури ӯ.
Бифармуд то ПОРСИИ ДАРӢ
Бигуфтанду кӯтоҳ шуд доварӣ.
В-аз он пас чу пайваста рой омадаш,
Ба дониш хирад раҳнамой омадаш.
Ҳаме хост то ошкору ниҳон
Аз ӯ ёдгоре бувад дар ҷаҳон.
Гузорандаро пеш биншонданд,
Ҳама нома бар Рӯдакӣ хонданд...

‘Исмоъили сонӣ’?

Давлати Тоҷикистон барои таъйиди машрӯъияти худ дар баробари иддиъоҳои понтуркистон мабнӣ бар ин ки тоҷикон давлат надоштанд, ба суннатҳои давлатдории амирони Сомонӣ такя мекунад. Пайкарае аз Исмоъили Сомонӣ ҳам дар соли 1999 дар маркази Душанбе насб шуд. Бархе аз маддоҳони раисҷумҳур аз Эмомъалии Раҳмон ба ъунвони “Исмоъили Сонӣ” ном мебаранд. Ба қавли онҳо, ӯ буд, ки пас аз ҳазор сол низоми давлатдории тоҷиконро ҳифз ва миллатро муттаҳид кард! Вале касе ба номи расмии забони мо дар даврони Сомониён эътиное надорад.

Ба нивиштаи Абулқосими Самарқандӣ, муаллифи китоби “Ас-савод-ал-аъзам”, худи Амир Исмоъили Сомонӣ (ки муҷассамааш дар маркази Душанбе қад барафрохта), дастури тарҷумаи китобҳоеро ба ПОРСӢ дод. Вай аз ҷумла дар бораи китобе “бифармуд, ки ин китобро ба ПОРСӢ гардонед, то  чунонки хосро бувад, омро низ бувад.”

Ҳамонгуна, ки мебинед, Исмоъили Сомонӣ забони худро басароҳат “порсӣ” номида, аммо касоне, ки иддиъои меросбарӣ аз ӯро доранд, аз номе, ки ӯ ба кор бурда ор мекунанд ва онро мояи ифтихор намедонанд. Ин таноқуз аз куҷо сарчашма мегирад? Ин тарзи тафаккур, бидуни шак, мероси даврони истеъмори Русия аст ва ба назар мерасад, ки ҳамчунон бар зеҳнияти табақаи ҳоким дар Тоҷикистон чира аст.

‘Порсии сода’

То пеш аз ишғоли Бухоро аз сӯи Русия ва ҳатто муддате баъд аз он ҳам забони мо дар осори удабо “порсӣ/форсӣ” номида мешуд. Рӯзномаи “Бухорои шариф” дар соли 1912 дар шумораи дувуми худ менивисад: “Нашриёти мо иборат аз масоили мухталифа ва маълумоти мутафарриқа хоҳад буд... Лиҳозо рӯзномаи мо аввалан ҳарчи мумкин бошад, ба забони ПОРСИИ сода навишта мешавад.”

Устод Садруддини Айнӣ, нивисандаи маъруф ҳам, ки худи раисҷумҳур ба ӯ унвони “Қаҳрамони Тоҷикистон” додааст, дар китоби худ “Намунаи адабиёти тоҷик” аз номи “форсӣ” фаровон кор гирифтааст. Чунончи вай дар бораи осори Фитрат мегӯяд: “Фитрат насри ФОРСИРО ҳам бағоят салису сода менигорад. Осори мансураи Фитрат якум намунаҳои адабиёти ҷадида аст дар забони ФОРСӢ ба хоки Мовароуннаҳр.”

Мояи таассуф аст, ки бархе аз маддоҳони раисҷумҳур имрӯз ҳатто саъй мекунанд дар осори гузашта ҳам дастбурд зананд ва ҳар ҷое номи “форсӣ” ҳаст, ҷои он “тоҷикӣ” бигзоранд. Мавориде аз ин дастро дар нашриёти солҳои ахир метавон мушоҳида кард. Ин дигар камоли нохалафист, ки намунаашро дар замони Шӯравӣ ҳам надоштем.

Ҳамонгуна, ки дар Мулдовӣ дар сояи сиёсатҳои Шӯравӣ номи забони он мардум “мулдовиёӣ” хонда шуд, дар Варорӯд низ ба дастури Кремлин номи забони тоҷикон аз “форсӣ” ба “тоҷикӣ” табдил шуд. Ҳадаф ин буд, ки моро аз ҳамзабонони бурунмарзӣ ҷудо созанд.

Раисҷумҳурии Мулдовӣ дуруст мефармояд, ки “миллати азҳампошида нерӯи воҳид ва муттаҳиде нест, то битавонад аз худ дифоъ кунад... Шумо вақте миллатеро таҷзия мекунед, метавонед ӯро зери сайтараи худ осон нигоҳ доред.”

Матни кӯтоҳтари ин мақола дар торнамои Озодӣ ҳам мунташир шудааст.

Чигуна Рӯзи ҷаҳонии зан ба "рӯзи модарон" дар Тоҷикистон табдил шуд?

19 исфандмоҳи 1399

Чанд сол пеш, замоне ки раиси ҷумҳурии Тоҷикистон Рӯзи ҷаҳонии занро ба рӯзи модар табдил кард, албатта аз ҳеч зане назарашро дар ин бора напурсид. Худаш ин корро кард, ба ъунвони як мард, ки худашро ҳокими мутлақ медонад ва мураввиҷи мардсолорӣ аст, ин иродаи худаш буд, на ирода ва хости милюнҳо зани тоҷик! Дарвоқеъ, ин корро пас аз он кард, ки нашрияи СССР мақолае чоп кард, ки дар он рӯзи ҷаҳонии зан рӯзи фаҳшу фоҳишаҳо хонда шуда буд. Ҳатто дар ин мақола рӯзноманигор Клоро Сеткинро, ки аз фаъъолони зани шинохташуда аст, руспӣ (фоҳиша) хонда буд.

Яъне бо "пешниҳоди" як нашрия, яъне нивисандаи мақола ва сардабираш, ки ҳарду "марданд", як "марди" дигар қаламро ба даст гирифту бар рӯи "Рӯзи ҷаҳонии зан" хатти бутлон кашид ва муҳр зад. Садҳо созмони ғайридавлатии занон ва ниҳодҳои баистилоҳ ҳуқуқи башар дар Тоҷикистон, ки кумакҳои фаровоне барои "бедорӣ ва огоҳии занон" дарёфт мекунанд, хомуш буданд ва кӯчактарин интиқоде накарданд, чи расад ба эътироз. Ҳама тан ба иродаи се марди занситез доданд, то дар мавриди онҳо ва сарнивишташон тасмим бигиранд.

Рӯзи ҷаҳонии зан ба ҳеч ваҷҳ рӯзи модар нест! Ин рӯзи ҳамсар ва хоҳар ва духтар ҳам нест! Ҳарчанд модарону хоҳарону ҳамсарон ҳам зан ҳастанд. Вале ин рӯз фақат рӯзи ҷаҳонии зан аст. Мо ба модарону ҳамсарону хоҳарону духтарон ва дигар пайвандонамон, ки аз қазо зан ҳастанд, БОЯД фақат ба хотири зан буданашон дар ин рӯз шодбош бигӯем, на ин ки ба занҳо фақат ба хотири модар ва ё хоҳар ва ё ҳамсар ё духтар буданашон табрик бигӯем. Тафовут инҷост.

Дар фазои Шӯравии собиқ зан на сирфан барои зан буданаш, балки фақат ба ин хотир мавриди эҳтиром метавонад бошад, ки модар аст, ё хоҳар аст, ё ҳамсар аст, ё духтар аст. Яъне ин эҳтиром ва арҷгузорӣ ба зан (агар воқеъан вуҷуд дошта бошад, ки надорад!) боз ҳам аз ирода ва хостаҳо ва ниёзҳои мардон бармеояд, ва ба манофеъи мардон вобаста аст, на баёнгари хостаҳо ва ниёзҳои худи занон! Яъне ин марди тасмимгиранда аст, ки ба зан мегӯяд, бибин, агар ман як зарра ба ту эҳтиром дорам, фақат ба хотири ин аст, ки ту модари манӣ, ё хоҳари манӣ, ё ҳамсари манӣ, ё духтари манӣ, дар ғайри ин сурат кӯчактарин арзише барои ман надорӣ!

Маънои табдили Рӯзи ҷаҳонии зан ба рӯзи модарон ҳамин аст. Яъне ин оқои тасмимгиранда ғайраташ иҷоза намедиҳад, ки рӯзе хосро барои арҷгузорӣ ба зан, гӯш додан ба садои ӯ, посухгӯӣ ба ниёзҳои ӯ, дар ҷойгоҳе бартар нишондани ӯ ва ғайраро таҳаммул кунад, сарфи назар аз ин ки чи пайванде ба худи ӯ дорад. Паёми ин марди тасмимгиранда ба занҳо ин аст, ки вазифаи шумо фақат модар будан аст, шумо фақат барои тавлиди мисл офарида шудаед, ҳаққи шахсият будан надоред. Ҳаққи ҳеч кори дигареро надоред, ҷуз корҳое, ки мо "мардон" барои шумо ба унвони "кори занона" таъйин кардаем.

Бино бар ин, агар модар шавед, мавриди эҳтиромед, агар на, шумо палиду касиф ҳастед ва сазовори эҳтиром ва арҷгузорӣ нестед. Баъзеҳо дар ин биниши тангназарона то ба ҳадде ифрот мекунанд, ки мегӯянд "зан ба ин хотир мавриди эҳтиром аст, ки фалон паямбареро ба дунё овардааст!" Яъне агар он паямбарро ба дунё наоварда буд, набоист мавриди эҳтиром бошад!

Ин тасмим ва ин шеваи биниш дарвоқеъ тавҳин ба занон буд ва ҳаст, вале занони Тоҷикистон на ин ки ба ин тасмими занситезона эътироз накарданд, балки ҳамасола ба хурсандию хушнудӣ ва бо овардани нақли қавлҳои пуртумтароқ аз раиси ҷумҳур дар ҷаласот ва ҳамоишҳои худ ӯро ситоиш мекунанд.

Рӯзи ҷаҳонии зан рӯзи арҷгузорӣ ба занонест, ки тайи торихе тӯлонӣ, барои озодӣ ва растагории занон, барои ба расмият шинохтани ҳуқуқ ва озодиҳои инсонии онҳо, масалан ҳаққи райъ додан ва интизоб шудан ба ин васила дар ҳукумат ширкат кардан, ҳаққи озодии баён, ҳаққи кору таҳсил, ҳаққи ҳузур дар иҷтимоъ, ҳаққи интихоб дар ин ки модар бишаванд ё нашаванд, муборизаҳо кардаанд, ҷоннисориҳо кардаанд, ҷон бохтаанд, то мо ба як ҷомеъаи ормонӣ ва инсонмеҳвар бирасем.

Дар ин рӯз дар кишварҳои фаротар аз ҳавзаи Шӯравии собиқ, занону мардон барои эҳқоқи ҳуқуқи занон даст ба роҳпаймоиҳо ва гирдиҳамоиҳои эътирозӣ мезананд, ё корзорҳои густардаи дигаре барои густариши огоҳӣ дар бораи ҳуқуқ ва озодиҳои занон ва рафъи табъизи ҷинсиятӣ барпо мекунанд. Ин рӯз фурсат ва баҳонаест барои як бори дигар бозгаштан ба ин мавзӯъ ва дидан, ки чи мушкилоте дар заминаи озодию баробарии занон бо мардон ва рафъи табъиз ъалайҳи занон вуҷуд дорад, ва водор сохтани давлатҳо ва ҷомеъаҳо ба тағйири сиёсатҳо ва роҳкорҳояшон дар ин замина.

Вале ин рӯз дар ҳавзаи Шӯравии собиқ, сирфан як рӯзи дигар аз рӯзҳои ъайшу нӯш ва саргармиву дилхушии умдатан мардон аст. Бештар рӯзест, ки мардон инҷову онҷо занонро тамҷид (ё комплимент) мекунанд ва ашъоре монанди "зан агар оташ намешуд" қироат мекунанд, шояд ҳадяҳое ҳам ба занҳои ҳамкор ё шинос ё пайвандони худ бидиҳанд. Бештар ба рӯзи Волентойн мемонад, то ба рӯзи мубориза ва корзорҳои бедорӣ ва огоҳигустарӣ. Мушкилоти иҷтимоъиву сиёсӣ ва фарҳангии марбут ба занон, бавижа сиёсатҳои занситезона ва табъизомез дар ин рӯз ба бутаи фаромушӣ супурда мешавад.

 

چگونه روز زنان در تاجیکستان به روز مادر تبدیل شد؟

19 اسفند 1399

چند سال پیش، زمانی که رئیس جمهوری تاجیکستان روز جهانی زن را به روز مادر تبدیل کرد، البته از هیچ زنی نظرش را در این باره نپرسید. خودش این کار را کرد، به عنوان یک مرد که خودش را حاکم مطلق می‌داند و مروج مردسالاری است، این اراده خودش بود، نه اراده و خواست میلیونها زن تاجیک! درواقع، این کار را پس از آن کرد که نشریه "اِس اِس اِس اِر" (نام روسی اتحاد شوروی: СССР) مقاله‌ای چاپ کرد که در آن روز جهانی زن "روز فحش و فاحشه‌ها" خوانده شده بود. حتی در این مقاله روزنامه‌نگار کلارا زتکین (Clara Zetkin) را که از نظریه‌پردازان مارکسیسم و از مدافعان شناخته‌شده حقوق زن بود، روسپی (فاحشه) خوانده بود.

یعنی با "پیشنهاد" یک نشریه، یعنی نویسنده مقاله و سردبیرش، که هردو "مردند"، یک "مرد" دیگر قلم را به دست گرفت و بر روی "روز جهانی زن" خط بطلان کشید و مُهر زد. صدها سازمان غیردولتی زنان و نهادهای به‌اصطلاح حقوق بشر در تاجیکستان که کمکهای فراوانی برای "بیداری و آگاهی زنان" دریافت می‌کنند، خاموش بودند و کوچک‌ترین انتقادی نکردند، چه رسد به اعتراض. همه تن به اراده سه مرد زن‌ستیز دادند، تا در مورد آنها و سرنوشتشان تصمیم بگیرند.

روز جهانی زن به هیچ وجه روز مادر نیست! این روزِ همسر و خواهر و دختر هم نیست! هرچند مادران و خواهران و همسران هم زن هستند. ولی این روز فقط روز جهانی زن است. ما به مادران و همسران و خواهران و دختران و دیگر پیوندانمان که از قضا زن هستند، باید فقط به خاطر زن بودنشان در این روز شادباش بگوییم، نه این که به زنها فقط به خاطر مادر و یا خواهر و یا همسر یا دختر بودنشان تبریک بگوییم. تفاوت اینجاست.

در فضای شوروی سابق زن نه صرفاً برای زن بودنش، بلکه فقط به این خاطر مورد احترام می‌تواند باشد که مادر است، یا خواهر است، یا همسر است، یا دختر است. یعنی این احترام و ارج‌‌گذاری به زن (اگر واقعاً وجود داشته باشد، که ندارد!) باز هم از اراده و خواسته‌ها و نیازهای مردان برمی‌آید، و به منافع و مصالح مردان وابسته است، نه بیانگر خواسته‌ها و نیازهای خود زنان! یعنی این مرد تصمیم‌گیرنده است که به زن می‌گوید، ببین، اگر من یک ذره به تو احترام دارم، فقط به خاطر این است که تو مادر منی، یا خواهر منی، یا همسر منی، یا دختر منی، در غیر این صورت کوچک‌ترین ارزشی برای من نداری!

معنای تبدیل روز جهانی زن به روز مادران در تاجیکستان همین است. یعنی این آقای تصمیم‌گیرنده غیرتش اجازه نمی‌دهد که روزی خاص را برای ارج‌‌گذاری به زن، گوش دادن به صدای او، پاسخ‌گویی به خواسته‌ها و نیازهای او، در جایگاهی برتر نشاندن او و غیره را تحمل کند، صرف نظر از این که چه پیوندی به خود او دارد. پیام این مرد تصمیم‌گیرنده به زنها این است که وظیفه شما فقط مادر بودن است، شما فقط برای تولید مثل آفریده شده‌اید، حق شخصیت بودن ندارید. حق هیچ کار دیگری را هم ندارید، مگر کارهایی که ما "مردان" برای شما به عنوان "کارِِ زنانه" تعیین کرده‌ایم. بنا بر این، اگر مادر شوید، مورد احترامید، اگر نه، شما پلید و کثیف هستید و سزاوار احترام و ارج‌‌گذاری نیستید.

بعضیها در این بینش تنگ‌نظرانه تا به حدی افراط می‌کنند که می‌گویند "زن به این خاطر مورد احترام است که فلان پیمبری را به دنیا آورده است!" یعنی اگر آن پیمبر را به دنیا ناورده بود، نبایست مورد احترام باشد! این تصمیم و این شیوه بینش درواقع توهین به زنان بود و هست، ولی زنان تاجیکستان نه این که به این تصمیم زن‌ستیزانه اعتراض نکردند، بلکه همه‌ساله به خرسندی و خوشنودی و با آوردن نقل قولهای پرطمطراق از رئیس جمهور یا به‌اصطلاح "پیشوای ملتشان" در جلسات و همایشهای خود او را ستایش می‌کنند.

روز جهانی زن روز ارج‌‌گذاری به زنانی است که طی تاریخی طولانی برای آزادی و رستگاری زنان، برای به رسمیت شناختن حقوق و آزادیهای انسانی آنها، مثلاً حق رای دادن و انتخاب و شدن به این وسیله در حکومت مشارکت داشتن، حق آزادی بیان، حق کار و تحصیل، حق حضور در اجتماع، حق انتخاب در این که مادر بشوند یا نشوند، مبارزه‌ها کرده‌اند، جان‌نثاریها کرده‌اند، جان باخته‌اند، تا ما به یک جامعه آرمانی و انسان‌محور برسیم.

در این روز در کشورهای فراتر از حوزه شوروی سابق، زنان و مردان برای احقاق حقوق زنان دست به راه‌پیمایی‌ها و گردهمایی‌های اعتراضی می‌زنند، یا کارزارهای گسترده دیگری برای گسترش آگاهی در باره حقوق و آزادیهای زنان و رفع تبعیض جنسیتی برپا می‌کنند. این روز فرصت و بهانه‌ای است برای یک بار دیگر بازگشتن به این موضوع و دیدن که چه مشکلاتی در زمینه آزادی و برابری زنان با مردان و رفع تبعیض علیه زنان وجود دارد، و وادار ساختن دولتها و جامعه‌ها به تغییر سیاستها و راهکارهایشان در این زمینه.

ولی این روز در حوزه شوروی سابق، صرفاً یک روز دیگر از روزهای عیش و نوش و سرگرمی و دلخوشی عمدتاً مردان است. بیشتر روزی است که مردان اینجا و آنجا زنان را تمجید (یا به گفته خودشان کامپلیمنت) می‌کنند و اشعاری مانند "زن اگر آتش نمی‌شد" قرائت می‌کنند، شاید هدیه‌هایی هم به زنهای همکار یا شناس یا پیوندان خود بدهند. بیشتر به روز والنتاین می‌ماند، تا به روز مبارزه و کارزارهای بیداری و آگاهی‌گستری. مشکلات اجتماعی و سیاسی و فرهنگی مربوط به زنان، بویژه سیاستهای زن‌ستیزانه و تبعیض‌آمیز در این روز به بوته فراموشی سپرده می‌شود.