Ҷашни Сада: Чаро оташ барои эрониён муҳим аст?

Рӯзи 30-юми январ ҷашни Сада буд. Аз муҳимтарин ҷашнҳои роиҷ дар миёни эрониёни бостон, ки акнун дар ҳоли эҳё шудан аст – бавижа дар Тоҷикистон, ки аз соли 2018 ба ин сӯ ба таври расмӣ баргузор мешавад.

Исфандиёри Одина, рӯзноманигор ва пажӯҳишгар

Исфандиёри Одина

Ҷашни Садаи имсол дар ҳоле баргузор мешавад, ки Созмони илмӣ, омӯзишӣ ва фарҳангии Милали Муттаҳид (ЮНЕСКО) ҳудуди ду моҳ қабл онро бо пешниҳоди муштараки Тоҷикистону Эрон ба феҳристи мероси номалмус (ғайримоддӣ)-и ҷаҳонӣ афзуд.

"Фурӯғи эзадӣ"

Устураҳо ва ривоятҳои гуногуне дар бораи сароғози ҷашни Сада дар миёни мардуми эронӣ вуҷуд дорад, ки муҳимтарини онҳо ба достони кашфи оташ аз сӯи Ҳушанг, подшоҳи пешдодӣ, дар “Шоҳнома” бармегардад. Дар ин достон, Фирдавсӣ ривоят мекунад, ки рӯзе шоҳ Ҳушанг бар кӯҳе шуд ва мореро дид. Ва санге бардошту хост бар мор бизанад, то аз шарраш халос шавад:

"Баромад ба санги гарон санги хурд,
Ҳам ону ҳам ин санг бишкаст гурд.
Фурӯғе падид омад аз ҳарду санг,
Дили санг гашт аз фурӯғ озаранг.
Нашуд мор кушта, валекин зи роз,
Аз ин табъи санг оташ омад фароз."

Ҳушанг ин рӯйдодро ба фоли нек гирифт ва ҷашне бапо кард, ки онро “Сада” номид ва аз инҷо расми такрими оташ дар миёни эрониёни бостон роиҷ шудааст. Яъне расми баистилоҳ “оташпарастӣ” дар миёни эрониён хеле пештар аз падид омадани дини Зартушт вуҷуд доштааст.

Сад шабу рӯз то Наврӯз?

Аз ривояти “Шоҳнома” чунин бармеояд, ки ҷашни “Сада” барои бузургдошти як рӯйдоди муҳим дар таърихи башар, яъне кашфи оташ ва наҳваи истифода аз он, расм шуда, вале шигифт ин ки номи он рабти мустақиме ба оташ надорад.

ИНЧУНИН, БИХОНЕД:

Таҷлили ҷашни Сада дар Тоҷикистон

Ба гуфтаи Анна Красноволская, эроншиноси лаҳистонӣ, дар матнҳои бозмондаи динии зартуштӣ “ҳеч асаре аз Сада” вуҷуд надорад, вале вуҷуди вожаҳои “садақ” ё “сазақ” дар баъзе аз осори арабӣ собит мекунад, ки номи ин ҷашн аз китобҳои паҳлавӣ вориди забони арабӣ шудааст. Забоншиносон номи ин ҷашнро бештар ба шумораи “сад” (100) дар забони порсӣ рабт медиҳанд.

Ривоятҳои мухталифе дар ин бора вуҷуд дорад, чунончи Абӯрайҳони Берунӣ гуфта, ки ин ҷашн 50 рӯз ва 50 шаб қабл аз ҷашни Наврӯз барпо мешуда, яъне агар ин ду ададро ҷамъ кунед, сад ҳосил мешавад. Деҳхудо муътақид аст, ки аз оғози фасли зимистони панҷмоҳа, яъне аз сари обонмоҳ, то замони баргузории ин ҷашн дар даҳуми баҳманмоҳ 100 рӯз пур мешавад. Тибқи ин ривоят, зимистон назди эрониёни бостон аз панҷ ва тобистон аз ҳафт моҳ иборат будааст.

Иддаи дигар аз пажӯҳишгарон, чун авестошинос Мери Буйс, муътақиданд, ки ин ҷашн сад рӯз пеш аз Наврӯз дар миёнаи моҳи озар (авоили декабр) баргузор мешуда ва бо тағйироте дар тақвим замони он иваз шудааст.

Бархе дигар мегӯянд, аз бас ин ҷашн пас аз анҷоми чиҳил рӯз аз чиллаи зимистон баргузор мешавад, аз наздик шудани баҳор навид медиҳад ва дар ин замон аст, ки кишоварзон боистӣ барои баҳор омода шаванд. Фаррухии Систонӣ, шоири маъруф, дар яке аз ашъораш ба ин маврид ишора мекунад:

“Сада омад, ки туро мужда диҳад аз Наврӯз,
Мужда бипзиру бидеҳ хилъату кораш битароз.”

Ёдгори Фаридуну Ҷам

Номи “Сада” албатта ба ҷуз “Шоҳнома” дар манобеи дигари порсӣ ҳам фаровон ба кор рафтааст. Анна Красноволская бо ишора ба пажӯҳишҳои бархе аз эроншиносон, чун Кристенсен ва Бертелс, менависад, ки дудмонҳои подшоҳии Сомониён, Ғазнавиён, Оли Зиёр ва Салҷӯқиён аз он таҷлил мекардаанд.

Дарвоқеъ, Абулфазли Байҳақӣ, таърихнигори даврони Ғазнавӣ, аз баргузории ҷашни Сада дар он замон хабар медиҳад: “...Ва Сада фароз омад, нахустшаб амир бар он лаби ҷӯй омад, ки шуроъӣ (найзаҳои баланд) зада буданд, бинишаст ва надимону мутрибон биёмаданд ва оташ ба ҳезум заданд, ва пас аз он шунидам, ки қариб даҳ фарсанг фурӯғи он оташ бидида буданд... ва кабӯтарон нафтандуд бигузоштанд ва дадагон барфандуд ва оташзада давидан гирифтанд ва чунон Садае буд, ки дигар ончунон надидам ва он бахуррамӣ ба поён омад.”

ИНЧУНИН, БИХОНЕД:

"Ҷашни Сада пешхабари Наврӯзи навбаҳор"

Ишораи Байҳақӣ зоҳиран ба расмест, ки дар миёни эрониён роиҷ буда ва Деҳхудо низ аз он ёд кардааст. Тибқи он, гурӯҳе аз эрониён дар ҷашни Сада “мурғон ва ҷонварони саҳроиро гирифта, дастаҳои гиёҳ бар пои онҳо баста ва оташ дар он гиёҳ” мезаданду раҳо мекарданд. Берунӣ ҳам ба ин расм ишора кардааст.

Номи ин ҷашн дар шеъри порсӣ, бавижа дар осори шуъарои сабки хуросонӣ, фаровон ба чашм мерасад, вале баъд аз ҳамлаи муғул камтар ёд мешавад. Унсурии Балхӣ, шоири дарбори Ғазнавиён, мегӯяд:

“Сада ҷашни мулуки номдор аст,
Зи Афридуну аз Ҷам ёдгор аст.”

"Душманони Сада"

Имрӯз касонеро бо гароишҳои мазҳабии ифротӣ метавон дид, ки мардумро аз баргузории ҷашнҳое чун Наврӯзу Меҳргон ва Сада наҳй мекунанд ва ин ҷашнҳоро расми кофарон медонанд. Чунин афроде дар гузашта ҳам кам набуданд, ки саъй дар решакан сохтани ин суннатҳо доштаанд.

Имом Ғаззолӣ, фақеҳ ва мутакаллими даврони салҷӯқӣ, дар китобаш ба номи “Кимиёи саодат” менивисад: “...Ончи барои Сада ва Наврӯз фурӯшанд, чун сипар ва шамшери чӯбин ва бӯқи сафолин, ин дар нафси худ ҳаром нест, валекин изҳори шиори габрон аст, ки мухолифи шаръ аст ва аз ин ҷиҳат нашояд. Балки ифрот кардан дар оростани бозор ба сабаби Наврӯз ва қатоифи бисёр кардан ва такаллуфҳои нав сохтан барои Наврӯз нашояд, балки Наврӯзу Сада бояд, ки мундарис (маҳв) шавад ва касе номи он набарад...”

Аз ин даст гароишҳои мазҳабии ифротӣ ва тадобири сахтгиронаи зимомдорон дар давронҳои мухталиф боис шуда, ки бисёре аз ойинҳо ва суннатҳои бостонӣ ба дасти фаромушӣ супурда шаванд. Ҳаким Низомӣ дар достони “Искандарнома” аз суннатҳое мегӯяд, ки Искандари Мақдунӣ онҳоро мамнуъ кардааст.

“Сикандар чу кард он биноҳо хароб,
Равон кард ганҷе чу дарёи об.
Бар оташгаҳе, к-ӯ гузар доштӣ,
Бино кандӣ, он ганҷ бардоштӣ.”

ИНЧУНИН, БИХОНЕД:

10 акс аз ҷашни Сада дар Тоҷикистон

Ба назар мерасад, ҳокимони бегона фақат қасди ғорат надоштаанд, балки мехостаанд фарҳангу ойинҳои эрониро комилан аз байн баранд. Чун бим доштаанд, ки ҳифзу тарвиҷи ин суннатҳо “мояи фитна” аст ва сайтараи фарҳангии бегона бар сарзаминҳои порсиёнро ботил хоҳад кард.

“Сари мояи гавҳарон”

Ҳамакнун ҳафт сол мешавад, ки ҷашни Сада дар феҳристи ҷашнҳои расмии Тоҷикистон қарор гирифтааст. Соли 2017 дар нишасте хабарӣ аз вазири вақти фарҳанг, Шамсиддини Орумбекзода, пурсида будам, ки оё давлат қасди эҳёи ҷашнҳои Меҳргону Садаро дорад? Ӯ посухи мусбат дод, вале гуфт, ки Меҳргонро хуб медонад, аз ҷашни Сада чандон огоҳӣ надорад.

Он вақт иттилоотеро дар бораи ин ҷашн гирдоварӣ кардам ва ба вазорат фиристодам. Ҳафтае нагузашта буд, ки Вазорати фарҳанг аз баргузории ин ҷашн хабар дод ва бори аввал ин ҷашн дар сатҳе маҳдуд дар “Боғи Ирам” ё ҳамон парки гиёҳшиносии собиқ дар Душанбе баргузор шуд.

Акнун ҷашни Сада ба унвони як мероси фарҳангии ҷаҳонӣ шинохта шуда ва давлатҳои Эрону Тоҷикистон ба ҳифзу густариши он камар бастаанд. Ин ҷашн дар миёнаи зимистон дар замони сармои сахт баргузор мешавад ва маросими аслии он иборат аз рақсу пойкӯбӣ даври оташ аст. Ин маросим навъе сипосгузорӣ аз табиат ё офаридгор барои ин неъмати беназир аст.

Оташ барои эрониён на танҳо манбаи гармию рӯшноӣ, балки нумоде аз тадовуми ҳаёт аст. Бавижа имрӯз зиндагии башар беш аз пеш ба таъмини энержӣ вобаста аст, ки бар пояи китоби Бундаҳишн, аз мазоҳир ё таҷаллиёти ҳамон оташ аст.

Ҷашни Сада барои ҳамагон хуҷаста бод!

Манбаъ: Родиюи Озодӣ

Шаби Ялдо: Нахустин таҷлил пас аз сабти ҷаҳонӣ

    Таҷлили Шаби Ялдо дар Эрон

Ба дигарон фиристед

Шарҳҳоро бинед

Исфандиёри Одина,
рӯзноманигори озод

Имшаб (21  десомбр) дарозтарин шаби сол аст, ки ахтаршиносон ба он “инқилоби зимистонӣ” мегӯянд ва дар миёни мардумони эронӣ бештар ба “Шаби Ялдо” маъруф аст. ЮНЕСКО ё Созмони Илмӣ, Омӯзишӣ ва Фарҳангии Милали Муттаҳид ҳудуди се ҳафта пеш бо пешниҳоди Эрону Афғонистон онро ба унвони мероси номалмус (ғайримоддӣ)-и фарҳанги ҷаҳонӣ сабт кард.

“Шаби Ялдо” дар фарҳангҳои мухталиф ба шеваҳои гуногуне таҷлил мешавад. Дар миёни порсигӯён дар ин шаб бисёре аз хонаводаҳо суфраи вижае саршор аз нуқлу набот меороянд ва то бомдод шаби дарозтарини солро бо хондани достонҳои куҳан ва бо айшу тараб рӯз мекунанд. Гирифтани фоли Ҳофиз ё фолгирӣ аз рӯи девони Ҳофиз аз муҳимтарин рукнҳои Шаби Ялдост.

Анор ва ҳиндувона (тарбуз) аз умдатарин меваҳое ҳастанд, ки суфраи ҷашнии шаби Ялдоро зинат медиҳанд. Рӯзи 20-уми декабр дар баъзе аз дуконҳои баққолии эронӣ дар Финчлӣ, маҳаллае дар шимоли Ландан, мардум беш аз ҳар меваю сабзиҷоти дигар анору ҳиндувона мехариданд, то ҷое ки ҳатто яке аз дукондорон фурӯши ин ақлом (намуна, анвоъ)-ро маҳдуд кард. Вай ба харидорон мегуфт, “ба ҳар кас беш аз панҷ анор ва як ҳиндувона намефурӯшам, чун харидорон зиёданд ва бояд ба ҳама бирасад.”

Ойини Меҳр

Исфандиёри Одина

“Ялдо” вожае сурёнӣ аст, ба маънои зоиш, ки бо калимаҳои арабии “таваллуд”, “милод” ва “мавлуд” ҳамреша аст. Бархе онро ба милоди Исои Масеҳ пайванд медиҳанд, вале пажӯҳишҳо баёнгари он аст, ки ин расм қабл аз масеҳият дар миёни мардумони эронӣ ва румӣ роиҷ буда ва дар асотири куҳан замони зоиши Митро (ё эзади Меҳр) хонда мешавад.

Ончи имрӯза фарҳангшиносон ойини меҳрпарастӣ меноманд, аз кешҳои бисёр куҳани мардумони ориёӣ ё ҳиндуурупоӣ буда ва осори бостоншиносии зиёде аз ин ойин, бавижа ниёишгоҳҳо ё хонақоҳҳои бозмонда аз даврони пешомасеҳият дар бахшҳое аз Фарангистон (Урупо) ва Ховарон (Туркияи имрӯзӣ) пайдо шудааст.

Бар деворҳо ё сардари баъзе аз калисоҳо ё ниёишгоҳҳои куҳани Урупо ҳанӯз ҳам иборати “Митро (ё хуршед)-и шикастнопазир” (Sol Invictus)-ро метавон дид.

Митра (ё меҳр) дар забони авестоӣ ва санкрит ба маънои паймон аст ва ба афроди паймоншикан “митрадруҷ” мегуфтанд ва паймоншиканӣ назди эрониёни бостон гуноҳ маҳсуб мешуд. Вафодорӣ ба аҳду паймон бавижа байни қабилаҳо ва тоифа (гурӯҳ)-ҳои мухталифи ориёӣ, ки гоҳу ногоҳ бо ҳам дар ҷангу набард буданд, бисёр муҳим буда ва бино бар ин вожаи митро ё  меҳр ба маънои сулҳ ва оштӣ ҳам ба кор мерафт. Ба иборати дигар, Митро ё Меҳр эзад ё фариштаи паймону вафодорӣ ва муваддату дӯстӣ низ будааст.

Зоиши Хуршед

Намоди ин оштӣ зоҳиран Хуршед буд, чун агар саҳнаи ҷангро ба гунаи осмоне тасаввур кунем, ки абри сиёҳи нафрат онро фаро гирифта, пас, садои ғуррандаи тундар ҳамон садои табли ҷанг аст ва озарахш ҳамон шамшерҳои бурранда дар майдони ҷанг аст, ки дар осмони тира медурахшад. Поёни ҳар ҷанге сулҳ аст, дуруст мисли Хуршеде, ки аз паси як рӯзи тӯфонӣ бо боришҳои шадиду селобҳои вайронгар аз пушти абрҳо берун меояд ва ҷаҳонро рӯшан месозад ва ба мардум гармию оромиш мебахшад.

Пас, ин шаб шаби зоиши Митро ё ҳамон Хуршед аст. Хуршед баростӣ мазҳари оштӣ ва сулҳ ва меҳру муҳаббат аст, аз ин рӯ, дар забонҳои эронӣ ва дар адаби куҳани порсӣ вожаи “меҳр” (митро) гоҳ ба маънои Хуршед меояд. Чунончи дар яке аз нивиштаҳои куҳан ба забони балхӣ номи Хуросон, ки дар порсии миёна ба гунаи “Хваросон” (яъне ҷои баромадани Хвар ё Офтоб) аст, ба шакли “Ми(ҳ)росон” сабт шудааст.

Падари шеъри порсӣ, Рӯдакӣ, ҳам дар ин маънӣ гуфта:

Меҳр дидам бомдодон чун битофт,
Аз Хуросон сӯи Ховар мешитофт.

Фирдавсӣ низ дар “Шоҳнома” мегӯяд:

Чу аз чархи гарданда бифрӯхт меҳр,
Биёрост рӯи заминро ба чеҳр.

Ҷидоли нур бо торикӣ

ИНЧУНИН, БИХОНЕД:

Шаби ялдо – ҷашни фаромӯшшуда

Пайванди Митро ё Хуршед бо шаби Ялдо ҳам ин аст, ки шаби дарозтарини сол назди эрониёни бостон шум маҳсуб мешуд, чун он шаби набард ва ҷидоли нур бо торикӣ аст. Торикӣ ва сардӣ дар бовари эрониён ба Аҳриман ё Ангромину рабт дорад ва нуру гармӣ ба Сипандмину, ки намоди офариниши неки Аҳуромаздост. Пас, дар шаби дарозтарини сол ҷидоли нур бо торикӣ дарозтар аз ҳар замони дигар тӯл мекашад ва дар бомдод албатта ба пирӯзии Митро ва зоиши Хуршед меанҷомад.

Субҳи ин шаб, ки поёни моҳи Озар ва сароғози Даймоҳ аст, барои эрониён бисёр гиромӣ буда, ин рӯзро ҷашн мегирифтаанд. Яъне аз ин замон ба баъд баҳраи Хуршед аз замон (ва гармию нури он) батадриҷ бештар ва бештар мешавад ва баҳраи торикӣ камтару камтар мешавад, то ин ки дар замони эътидоли баҳорӣ (20-уми март ё аввали моҳи Фарвардин, ки оғози соли нави порсӣ ва Наврӯз аст) шабу рӯз баробар мешаванд.

Ва дар замони инқилоби тобистонӣ, ки мусодиф бо 21-уми июн ё 31 хурдодмоҳи порсӣ аст, мо ба дарозтарин рӯзи сол мерасем. Баъд аз он рӯзҳо батадриҷ кӯтоҳтар мешаванд, то замони эътидоли пойизӣ (23-юми сентябр ё авали Меҳрмоҳ) ва аз он замон баҳраи шаб аз замон дубора бештар мешавад. Яъне рӯзҳо кӯтоҳтар ва шабҳо дарозтару сардтар мешаванд. Ҷашни Меҳргон ҳам дар шонздаҳумин рӯзи ин моҳ баргузор мешавад – яъне замоне ки рӯзи Меҳр ва моҳи Меҳр бо ҳам мусодиф мешаванд.

Гоҳшумории порсӣ

Ҳамон гуна, ки мебинем, ин ҷашн ба гардиши моҳу хуршед ва дониши ахтаршиносӣ ва тақвиму гоҳшуморӣ рабти мустақиме дорад. Дар гоҳшумории порсӣ шаби Ялдо поёни моҳи Озар аст ва рӯзе, ки аз бомдоди он шаб оғоз мешавад, нахустин рӯзи Даймоҳ аст. Ва ин оғози давра ё мавсимест, ки мардуми порсизабон ба он “Чилла” мегӯянд. Ҳамонгуна, ки аз номаш пайдост, ин давра чиҳил шабонарӯзро дар бар мегирад.

Чиллаи бузург аз оғози Даймоҳ то даҳумин рӯзи моҳи Баҳман тӯл мекашад, чиллаи кӯчак бист рӯзи дигар аз ин моҳро дар бар мегирад. Аз назари пешиниён ин давраи бисёр сахти зимистон барои чаҳорпоён буд ва мардуми домдор гоҳ чаҳорпоёни зиёди худро дар сармо талаф медоданд. Бо таваҷҷуҳ ба оғози мавсими “Чилла” имрӯзҳо бисёре ба ҷои “шаби Ялдо” номи “шаби Чилла”-ро ба кор мебаранд, ки дуруст нест, чун Чилла чиҳил шаб аст, Ялдо танҳо як шаб аз шабҳои Чилла ва дарозтарин шаби сол аст.

Дар фарҷоми Чиллаи бузург ҷашни Сада барпо мешавад, ки мусодиф бо даҳумин рӯзи Баҳманмоҳ аст. Абӯрайҳони Берунӣ мегӯяд ин ҷашн панҷоҳ шаб ва панҷоҳ рӯз пеш аз Наврӯз аст, бино бар ин “Сада” (аз шумораи сад) номида мешавад. Аммо бархе аз пажӯҳишҳо ҳокист, ки Сада қаблан бо шаби Ялдо мусодиф буда ва дар гузари айём ба далели табдил шудани гоҳшуморӣ замонаш тағйир ёфта, яъне аз оғоз ба анҷоми Чилла кӯчидааст. Дар асотири эронӣ ҷашни Сада ба кашфи оташ аз сӯи Ҳушанг, подшоҳи афсонаӣ, рабт дорад, ки Фирдавсӣ ин достонро батафсил баён кардааст:

Яке ҷашн кард он шабу бода хвард,
Сада номи он ҷашни фархунда кард.
Зи Ҳушанг монд ин Сада ёдгор,
Басе бод чун ӯ дигар шаҳриёр.

Мероси ҷаҳонӣ

Бо ин ҳол, зикре аз Шаби Ялдо дар “Шоҳнома” нест, ҳарчанд дар осори шоъирони дигар номи он фаровон ба кор рафта, бештар барои ташбеҳи зулфи сиёҳи ёр ё тирагии дил ё рӯзгори сангин ба он, чунончи Саъдӣ гӯяд:

Рӯзи рӯяш чу барандохт ниқоб аз сари зулф,
Гӯӣ аз рӯзи қиёмат шаби Ялдо бархост.

Носири Хусрави Қубодиёнӣ гӯяд:

Қандӣл фурӯзӣ ба шаби Қадр ба масҷид,
Масҷид шуда чун рӯзу дилат чун шаби Ялдо.

Имрӯзҳо бузургсолон ва касоне, ки бо домдорӣ сару кор доранд, лафзи “чилла”-ро ҳанӯз ҳам дар Тоҷикистон мефаҳманд ва ба кор мебаранд. Вале азбас гоҳшумории миллӣ дар инҷо корбурди расмӣ надорад, бисёре аз мардум аз шаби Ялдо ва моҳҳои порсӣ чандон огоҳие надоранд. Албатта, теъдоде ҷашни Шаби Ялдоро барпо медоранд – касоне, ки ҳанӯз пайвандашон бо фарҳангу адаби гузашта нагусаста, ё касоне, ки бо ҳамзабонони бурунмарзӣ иртиботи танготанге доранд.

Давлат ва ниҳодҳои расмии Тоҷикистон ҳамчунон дар сояи таблиғоти Шӯравӣ ва нуфузи фарҳанги русӣ ба сар мебаранд ва ба мероси гузаштаи худ камтар дилбастагӣ доранд. Масалан, пешниҳодҳо барои расмӣ кардани тақвими миллӣ ва гузор ба хати порсиро давлат ҳамеша нодида гирифтааст. Ҷашни Соли нави масеҳӣ низ тибқи тақвими расмии григуриянӣ бо шукӯҳи бештаре аз Наврӯз таҷлил мешавад. Ҳарчанд мақомоти тоҷик (ҳамроҳ бо мақомоти эронӣ) асноде барои сабти ҷаҳонии ҷашнҳои Меҳргону Сада ба ЮНЕСКО ироа додаанд, вале ин пешниҳодҳо ҳанӯз пазируфта нашудааст.